خالد حسین تھتھال دی کتاب ’سُفنے بیجے برف وچ‘

تبصرے تجزئیے

(اردو پنجابی کے شاعر مسعود منور نے ناروے میں مقیم پنجابی کے شاعر خالد تھتھال کی نئی کتاب ‘سفنے بیجے برف وچ‘ پر پنجابی میں ہی تبصرہ تحریر کیا ہے۔ اس تبصرہ کو اصل زبان میں ہی شائع کیا جارہا ہے تاکہ قارئین مصنف کا مفہوم انہی کے الفاظ میں پڑھ سکیں۔  اس کتاب کی تقریب رو نمائی جولائی کے آخر میں حلقہ ارباب ذوق ۔ اوسلو کے زیر اہتمام منعقد ہوئی تھی۔ مدیر)

خالد حسین دیاں پنجابی نظماں تے غزلاں میں پشلیاں تریہاں ورھیاں توں سُن تے پڑھ ریہاں ۔ ایس تو پہلے خالد حسین دی کتاب ’ نویں لو ’ پڑھن تے اوہناں دی شاعری نوں سمجھن دا موقع ملیا ۔ تے ہُن اوہناں دی نویں کتاب ’ سُفنے بیجے برف وچ ’ چھپ کے آئی اے ۔ ایہہ کتاب پردیس وچ پنجابیاں لئی ہِک سوغات اے ۔ جے شاعر تہاڈے کول تے نال ہووے تاں اوہدی سنگت ای سوا لکھ ہوندی اے ۔ کتاب توں ودھ ہوندی اے ، کیوں جے شاعر سو کتاباں جہی کتاب ہوندا اے ۔ ٹُردی پھردی تے بولدی چالدی کتاب ۔ ساڈے دھن بھاگ کہ ساڈے کول شاعر وی اے تے کتاب وی ۔

کتاب پڑھنا تے اوہدے وچ لکھے اکھراں ، شبداں تے بانیاں دے معنے لبھنا ریت وچوں مچھیاں پھڑن دا ہُنر اے ۔ ریت دی مچھی نوں حکمت دی زبان وچ ریگ ماہی ٓآکھدے نیں جیہڑی جسمانی ضعف تے کمزوری لئی کستوری دا اثر رکھدی اے ۔

خالد حسیں تھتھال دی کتاب ، پنجاب دی جیوندی جاگدی جوہ دا مونہہ مہاندرا اے ۔ کتاب کھولو تے ناروے وچ بیٹھے بیٹھے گجرات اپڑ جاؤ ۔ مینوں خالد دیاں نظماں پڑھ کے اردو دا ہک پرانا شعر یاد آ گیا اے :
یوں گماں گزرے کہ بہتا ہے سرِ شہر چناب
اور اس شہر میں اک قریہ ء گجرات ملے

گجرات دی دھرتی رومانس تے عشق دی دھرتی اے ۔ تُلے کمہار دی دھی سوہنی تے اوہدے کچّے گھڑے دی دھرتی ۔ تے اوس دھرتی دا ہر مُنڈا تے ہر کُڑی جوانی وچ شاعر ہوندے نیں ۔ لوریاں ، ویاہواں دے گونڑ ، ماہیٗے ، ٹپّے تے ڈھولے سُن کے جوان ہونڑ والی ہر پنجابی پیڑھی دی رت وچ رانجھے دی ونجھلی وجدی اے ۔
خالد حسین تھتھال اِک ودوان ، اک کھوجی ، اک بانی ہار تے اک پرسدھ شاعر اے ۔ تے شاعری دے پھل اوہدے تے انج لگدے نیں جیویں سرونہہ دے بوٹیاں تے پھُل ۔

سُفنے بیجے برف وچ ، پردیس دا استعارہ اے ۔ ایہہ کتاب تے ایہدیاں نظماں تے غزلاں یورپ دی پربتی دھرتی اُتّے ، پنجاب دے پینڈو وسیب تے پنجابی ریتی رواج نوں جیوندا جاگدا رکھن دا سُفنا اے ۔ خواب یاں سُفنے نیندر وچ اُسارے ہوئے تاج محل ہوندے نیں ، جیہڑے اوڑک بندے کولوں یاں تے چھُٹ جاندے نیں یا کسے پرائے دیس دی مٹّی وچ رُل جاندے نیں ۔

خالد حُسین دی ادبی کلا بہت اُتّم اے ۔ اوس اپنے شبداں تے شعراں راہیں ناروے وچ اک پنجاب اُساریا اے تے اپنی بانی ، اپنی کوتا تے اپنی شاعری نال کاغذ تے گجرات اباد کر دتا اے ۔ پر نال ای اوہ دہائیاں وی دیندا اے :
ساتھوں کھُس گیا ساڈا تخت ہزارہ
تے تخت ہزارہ اگوں ولدا دیندا اے کہ شاعرا ! اپنے دل توں پُچھ ، بے وفا توں ایں کہ میں ؟ توں مینوں چھڈ گیا ایں تے تیرے پردیس واس ، مینوں تیرے کولوں کھوہ لیا اے پر میں تے اوتھے دا اوتھے ہاں پر توں اپنی تھاں تے نہیں ریہا ۔ خالد تھتھال ایس گل نو آپوں من دے نیں تے اپنے جرم دا آپ اقبال کردے نیں :
چھڈ دیس اسیں پردیسیں آئے
گیت وی گائے ، گل ہار وی پائے
اسیں کھارے بیٹھے ، نالے سہرے پائے
اسیں وخت وی کیتے ، جنجال وی پائے
تے ایس وخت تے جنجال دی راہ تے ٹُردا شاعر کسے معجزے نوں اُڈیکدا اے :
فیر کوئی جوگی ونجھلی پھڑ کے
ٹِلیوں اُترے ، وید کوئی پڑھ کے
کوئی منتر پھوکے ، کوئی چارہ لائے
نیلی تھیندی ہیر دی آ جند چھڑائے
ساڈا تخت ہزارہ آ فیر وسائے

ایہہ دیس بھگتی ، تے پریم دا اوہ منتر اے جیہڑا خالد حسین تھتھال دے اپنی مٹّی نال سمبندھ دا اقرار نامہ اے ۔ خالد حسین اپنی روح وچ اک کھرا پنجابی اے ۔ پنجابی اوہدی گُڑھتی اے ۔ پنجابی زبان ماں دا دُدھ اے ۔ پنجابی رب دی نشانی اے ۔ سورہ ء روم وچ لکھیا ہویا اے جو تہاڈی بولی تے تہاڈے سریر دا رنگ اللہ دیاں نشانیاں نیں ۔ پنجابی ماں دی جھولی وچ کھیڈن والے کسی بال توں ، رب دی نشانی کھوہ کے اوہنوں کسے دوجی زبان دا ڈرِپ لانا ، انجے ای اے جیویں ماں دا دُدھ چھڑا کے بال نوں بوتل دا دُدھ پیا یا جاوے ۔ انگریزی دُدھ یا سرکاری دُدھ ۔
پر سرکار دا گِلا کیہ کرنا ۔ سرکار نوں پتہ ای نہیں جو اوہ نظریاتی جمہوریت دے کیہڑے ٹوئے وچ ڈِگی پئی اے ، جہڑی ، مادری زبان دے مُڈھلے حق نوں نہیں من دی تے اوہنوں ذریعہ ء تعلیم نہیں بنن دیندی ۔ ساڈے بہت سارے سوجھوان ، دانشور تے انٹلیکچوال ، جیہڑے انٹلیکچوال توں باہلے اٹکل پچو ہوندے نیں ، لکھی ہوئی پنجابی نہیں پڑھ سکدے ۔ استاد دامن کیہندے ہوندے سن جو جیہڑے شاعر پوری ہیر استاد کولوں سبق لے کے پڑھنی ، سمجھنی تے لکھنی نہیں سکی اوہ پنجابی ہو ای نہیں سکدا ۔ جے ہے تے اوہ کاٹھا پنجابی اے ۔
وارث ، بھور ، فقیر تے نانگ کالے
بنا منتروں مول نہ کیلیے جی

پر خالد حسین نوں اوہ منتر یاد اے ، جیہدے نال اوہ بھور تے کالے نانگ کیل لیندا اے ۔ شبداں نوں قلم دی نوک لا کے جِوا دیندا اے تے چیکاں ماردیاں لفظاں نوں چُپ وی کرا دیندا اے ۔
خالد حسین دے لکھے ایس شعری لیکھے نوں پڑھن لئی پورا پنجابی ہونا پیندا اے ۔ خالد حسین پنجابی زبان نوں بڑے سُچج نال ورتیا اے تے بولی دیاں بھیتاں نوں نِجھا کے پورے گوہ نال سمجھن دا پورا ثبوت دِتّا اے ۔ اوس ناروے وچ رہ کے ریہتل بہتل دے دو دریاواں وچکار کلا دی یاترا انج کیتی اے جیویں تلی تے سریہوں جمائی دی اے ۔ ایہہ اوہ شاعری اے جیہڑی کسے پنجابی دے پنجاب نال عشق دی داستان اے :
اسیں سُفنے بیجے برف وچ
بیجی برفاں وچ کپاہ
پشم دے پا دستانے ہتھیں
سدھراں دے نال گوڈی کیتی
جد ایہدے تے جوبن کھِڑیا
چانواں دے نال چُنی کپاہ
لُوں لُوں دے وچ ویل کے
ساہواں دے وچ تُنب کے
اساں نظراں دے وچ پِنج کے
سِلھی سِلھی بھلک دی پُونی
برف پٹاری کٹھی کیتی

نظم نوں پڑھدے جاووتے لگدا اے ، ایہہ بنارسی سُوٹ تے تِلّے تے گوٹے کناری دا کم اے ۔ پر بدلدے سمے نال بنارسی سوٹ دا فیشن نہیں ریہا ۔ بنارسی سُوٹ انٹیک بن گیا اے ۔ پر اوہدی قیمت اینی زیادہ اے کہ اج دا پنجابی اوہس دا مُل نہیں تار سکدا تے نہ ہی اوس دی قدر پچھانڑدا اے ۔ پر خالد حسین تھتھال پنجابی شبداولی ، لفظالی تے شاعری نال اوسلو وچ گجرات وسا لیا اے ۔ خالد حسین پنجابی ساہت دا اوہ ودوان اے جیہدی شاعری تے اوس دا ایڈیم پنجابی زبان تے ادب دی تاریخ وچ ہمیشہ یاد رکھیا جائے گا کیوں جے :
قدرِ گل بلبل شناسد ، قدرِ جوہر جوہری

 

تحریر : مسعود مُنّور